Grotere afbeelding (opent in nieuw venster)

Omschrijving:
In Boeddhisme zonder geloof worden we er aan herinnerd dat de Boeddha geen mysticus was. Het moment van het grote 'ontwaken' was niet de doorbraak van een schokkend inzicht in een bovenzinnelijke waarheid waarin zich de mysteriën van een God openbaarden, noch was het een ervaring waardoor de Boeddha over een geheime soort kennis kwam te beschikken aangaande het wezen van het universum.

Volgens Batchelor is wat de Boeddha leerde niet iets waarin we moeten geloven, maar iets wat we kunnen doen. Hij spoorde de mens aan door te dringen in het wezen van angst en conflict, de oorzaken ervan los te laten en het ophouden ervan te realiseren door middel van een concrete levenswijze. Batchelor laat op heldere en overtuigende wijze zien hoe deze praktische levenshouding door iedereen in het leven van alledag kan worden toegepast. Ieder hoofdstuk opnieuw wordt onderzocht hoe we op een realistische manier tot 'ontwaken' kunnen komen, in het besef dat het betreden van dit pad niet betekent dat we er nooit van zullen afwijken.

Dit boek presenteert de kern van boeddhistische spiritualiteit in gewone taal, zonder vreemde woorden, technische termen en jargon en bespreekt thema's als vriendschap, integriteit, verbeelding, mededogen en vastbeslotenheid als kenmerken van een nog nieuw te vormen 'cultuur van het ontwaken'.

Boeddhisme zonder geloof is een van de beste manieren om kennis te maken met de wijsheid van het boeddhisme. Het is bovendien geschreven door een internationaal zeer gerespecteerde auteur die het grootste gedeelte van zijn leven gewijd heeft aan de studie en de praktijk van het boeddhisme; en in al zijn activiteiten steeds de nadruk heeft gelegd op de actuele betekenis van deze oude oosterse traditie voor onze moderne westerse cultuur.

Deze handzame en zeer toegankelijke inleiding heeft inmiddels bewezen hét standaardwerkje te zijn voor een ieder die de geest van het boeddhisme wil leren kennen.

Fragment:
Cultuur

Er is niets dat niet wordt uitgevoerd
door hen die geïnspireerd zijn door de Boeddha;
voor wie in staat is zo te leven
is niets zonder waarde.

ÑShantideva

In zijn ontmoeting met de huidige wereld wordt het boeddhisme geconfronteerd met een situatie waarin creativiteit en verbeelding essentieel zijn voor de persoonlijke en sociale vrijheid. Hoewel de boeddhistische tradities altijd hebben gesteld dat de vrijheid van begeerte en lijden de raison d'�tre van een cultuur van het ontwaken is, heeft de vrijheid tot creatief reageren op het lijden van de wereld nooit zo'n grote rol voor deze tradities gespeeld. Zowel innerlijk, door religieuze orthodoxieën te worden, als uiterlijk, door zich te identificeren met autocratische en zelfs totalitaire regimes, zijn boeddhistische tradities geneigd geweest tot politiek conservatisme. Dit heeft enerzijds bijgedragen tot een hang naar mystiek en anderzijds tot het doorschuiven van persoonlijke en sociale vervulling naar een toekomstige wedergeboorte in een minder verdorven wereld.
In de ontmoeting van het boeddhisme met de hedendaagse wereld komen twee visies op vrijheid samen. De vrijheid van de Boeddha van begeerte en lijden komt samen met de vrijheid van het autonome individu tot realisatie van zijn of haar vermogen tot persoonlijke en sociale vervulling.
In de liberale democratieën van onze tijd wordt ons geleerd onze mogelijkheden als autonome individuen te gebruiken. Een tijd waarin mensen meer vrijheid genoten dan nu is moeilijk voorstelbaar. Maar doordat precies die vrijheid is aangewend voor hebzucht, agressie en angst, is de gemeenschap uiteengevallen, wordt het milieu verpest, worden de hulpbronnen verspild en uitgebuit, blijven tirannie, onrecht en ongelijkheid bestaan. In plaats van creatief van hun vrijheden gebruik te maken, kiezen velen voor een onnadenkend conformisme aan wat de televisie voorschrijft en voor massaconsumptie, en verdoven ze hun gevoelens van vervreemding en hun pijn met drugs. In theorie staat vrijheid hoog aangeschreven, maar in de praktijk betekent het een verwarrend verlies van betekenis en richting.
De aantrekkingskracht van alle religieuze orthodoxieën ligt gedeeltelijk in het feit dat ze een veilige, gestructureerde, zinvolle kijk op het leven bewaren, die in grote tegenstelling staat met de onveiligheid, de wanorde en de doelloosheid van de hedendaagse maatschappij. Door zo'n toevluchtsoord te bieden vormen traditionele vormen van boeddhisme een stevige basis voor ethische, meditatieve en filosofische waarden die tot ontwaken leiden. Maar meestal schrikken ze ervoor terug deze bevrijdende visie te vertalen in een cultuur van het ontwaken die zich bezighoudt met het specifieke lijden van de hedendaagse wereld. Ze geven de voorkeur aan het bewaren van het bekende en beproefde boven het risico van de verbeelding, waarin je gedwongen bent die hachelijke sprong in het duister te wagen.


De boeddhistische en de hedendaagse visies op vrijheid steunen en bekritiseren elkaar. De boeddhistische visie zet aan tot een individuele en sociale praktijk waarmee je jezelf en de wereld op een bevrijdende manier kunt gaan ervaren. Volgens haar kan authentieke vrijheid niet gerealiseerd worden in een leven dat door verwarde op het zelf gerichte begeerte bepaald wordt. De hedendaagse visie streeft naar het scheppen en in stand houden van sociale en politieke structuren waarin het individu zijn rechten kan handhaven en zijn creatieve mogelijkheden optimaal kan benutten. Volgens haar kan authentieke vrijheid niet gerealiseerd worden in een repressieve, onrechtvaardige maatschappij.
Het is onmogelijk om de cultuur van het ontwaken te beschrijven die uit een ontmoeting van deze twee visies zou kunnen voortkomen, maar wel beginnen zich in grote lijnen twee ontwikkelingen in de dharma-beoefening af te tekenen die ontegenzeggelijk hedendaags zijn: enerzijds de individuatie, en anderzijds het sociale engagement.
De individuatie van de dharma-beoefening vindt plaats wanneer het oplossen van een persoonlijk existentieel dilemma belangrijker wordt gevonden dan de noodzaak je aan te passen aan de leerstellingen van een boeddhistische orthodoxie. Individuatie is een proces waarin je je persoonlijke gezag terugkrijgt door je te bevrijden van de dwang van een collectief geloofssysteem. Als je door je training bij een leraar van een bepaalde school steeds afhankelijker bent geworden van die traditie en je persoonlijke autonomie bent kwijtgeraakt, moet die band misschien worden doorgesneden. Tegelijkertijd maakt het enorme aanbod van boeddhistische tradities in onze tijd het ons moeilijk om zomaar de eigen superioriteit waarvan elke school vanzelfsprekend uitgaat, te accepteren. Met de grotere waardering voor verbeelding en diversiteit, zou deze individuatie op den duur elke beoefenaar van de dharma de kracht kunnen geven zijn of haar eigen spoor binnen het veld van de dharma-beoefening te scheppen.
Het hedendaagse sociale engagement van de dharma-beoefening is geworteld in het besef dat op het zelf gerichte verwarring en begeerte niet meer beschouwd kunnen worden als louter psychologische driften die zich manifesteren in subjectief lijden. Wij weten dat die driften belichaamd zijn in de economische, militaire en politieke structuren die het leven van de meeste mensen op aarde beïnvloeden. Aangewend voor industriële technologieën beïnvloeden die driften de kwaliteit van het milieu, de beschikbaarheid van natuurlijke hulpbronnen en werkgelegenheid, de politieke, sociale en financiële instellingen die het leven van de mensen beheersen. Deze sociaal geëngageerde visie op de dharma-beoefening erkent dat elke beoefenaar door een ethiek van barmhartigheid verplicht wordt te reageren op het lijden van een wereld waarin alles met alles samenhangt.
Niet alleen onze huidige situatie kent individuatie en sociaal engagement. Altijd wanneer in het verleden een cultuur van het ontwaken gerealiseerd werd, gebeurde dat door de originele, verbeeldingsvolle visie van één mens, en vervolgens kreeg die cultuur gestalte in sociale structuren die bij de nieuwe situatie pasten. Moderne democratie, wetenschap en onderwijs hebben ervoor gezorgd dat de rol van het individu in de maatschappij en de aard van de sociale verhoudingen in onze tijd radicaal verschillen van die in vroegere tijden in Azië. Zo zijn er ook verschillende processen van individuatie en sociaal engagement nodig om een hedendaagse cultuur van het ontwaken te realiseren.
Het scheppen van jezelf (individuatie) en het scheppen van de wereld (sociaal engagement) kunnen niet los van elkaar bestaan. Ze zijn verenigd in een gemeenschappelijke cultuur, die er een zinvol geheel van maakt. Tegelijkertijd is het de creatieve spanning tussen beide die deze cultuur voortdurend vorm geeft. Individuatie en sociaal engagement worden de twee polen van een cultuur van het ontwaken.


Cultuur is volgens Van Dale 'beschaving, ontwikkeling, verfijning van het geestelijk en zedelijk leven, resp. het daarin bereikte peil, beschavingstoestand'. Wat er volgens de Boeddha ontwikkeld en verfijnd moet worden is een pad van authentieke ideeën, woorden, daden, levensvormen, een authentieke visie, vastbeslotenheid en geconcentreerde aandacht. Daarom is een cultuur van het ontwaken een toestand waarin dat pad wordt ontwikkeld.
Een cultuur van het ontwaken wordt gesmeed door de spanning tussen schatplichtigheid aan het verleden en verantwoordelijkheid voor de toekomst. Die spanning is het meest tastbaar tijdens overgangsfasen zoals de onze. Om de integriteit van de traditie te kunnen bewaren, moeten we onderscheid maken tussen wat voor die integriteit hoofd- en bijzaken zijn. We moeten onderscheiden welke elementen van vitaal belang zijn voor het overleven van de dharma-beoefening en wat vreemde culturele artefacten zijn die dat overleven misschien in de weg staan. Een voorbeeld in onze tijd is de vraag of de metafysische leer van karma en wedergeboorte onlosmakelijk bij de traditie hoort of niet. Elke keuze in dergelijke kwesties is riskant. We zijn verplicht verantwoordelijkheid te nemen voor keuzen waarvan we onmogelijk kunnen voorzien welke grote gevolgen ze voor anderen zouden kunnen hebben.
Een cultuur van het ontwaken kan niet los staan van de specifieke sociale, religieuze, artistieke en etnische culturen waarin ze is ingebed. De cultuur van het ontwaken komt voort uit de creatieve interactie met die culturen, zonder die te verwerpen of erdoor geabsorbeerd te worden. De cultuur van het ontwaken zal onvermijdelijk bepaalde trekken van de hedendaagse cultuur aannemen, misschien enkele aspecten ervan nieuw leven inblazen en versterken, en er tegelijkertijd ook kritisch tegenover blijven staan.
Dharma-beoefening in onze tijd staat voor twee belangrijke gevaren: als ze zich verzet tegen creatieve interactie, zou ze kunnen eindigen als een subcultuur in de marge, een schitterend bewaarde relikwie; en als ze haar innerlijke integriteit en kritische houding verliest, zou ze uiteindelijk kunnen worden opgeslokt door iets anders, bijvoorbeeld psychotherapie of contemplatief christendom.
Hoe sterk geïndividueerd ook, een cultuur van het ontwaken kan nooit een particuliere zaak zijn. Zo'n cultuur is altijd een expressie van een gemeenschap. Om rijpheid en diepte te bereiken moet zo'n cultuur generaties lang beoefend worden. Gemeenschap is de levende schakel tussen individuatie en sociaal engagement. Een cultuur van het ontwaken kan er gewoon niet zijn als hij niet geworteld is in een samenhangend, vitaal gevoel van gemeenschap, want een matrix van vriendschappen is de grond waarin de dharma-beoefening gekweekt wordt. Hoe kun je een authentieke gemeenschap scheppen die een gezonde basis biedt voor het ontstaan van een cultuur en die tegelijkertijd de individuele vrijheid bevordert - dat zou wel eens de belangrijkste vraag kunnen zijn voor degenen die in onze tijd de dharma beoefenen.
Een van de sterke punten van het religieuze boeddhisme is het ondubbelzinnige antwoord dat het op deze vraag heeft gegeven in de vorm van de hiërarchische instellingen welke eeuwen van beroering en verandering hebben getrotseerd en nog steeds worden opgericht. Hoewel die instellingen misschien een uitstekende setting zijn voor de training in meditatie en reflectie, is het de vraag of ze op zichzelf voldoende basis vormen voor het scheppen van een hedendaagse cultuur van het ontwaken. De democratische en agnostische eisen van de seculiere wereld vragen niet om de zoveelste boeddhistische kerk, maar om een geïndividueerde gemeenschap, waar creatieve verbeelding en sociaal engagement evenveel waarde hebben als filosofische reflectie en meditatie.
Een agnostische visie op een cultuur van het ontwaken zal onvermijdelijk veel van de aloude rollen van het religieuze boeddhisme op losse schroeven zetten. Ze zal het boeddhisme niet meer zien als iets dat pseudowetenschappelijke autoriteit verleent in zaken als kosmologie, biologie en bewustzijn, zoals het dat deed in voorwetenschappelijke Aziatische culturen. Evenmin zal ze ervan uitgaan dat het boeddhisme troostende zekerheden verschaft over een beter leven na de dood als je maar in overeenstemming met de levensbeschouwing van karma en wedergeboorte leeft. Ze zal niet de pessimistische Indische leer van de degeneratie aanhangen, maar de nadruk leggen op de vrijheid en de verantwoordelijkheid om een meer verlichte en barmhartige samenleving op deze aarde te scheppen. In plaats van autoritaire, monolithische instituties, kan ze zich een gedecentraliseerd weefsel voorstellen van kleinschalige, autonome gemeenschappen van het ontwaken. In plaats van een mystieke religieuze beweging geregeerd door autocratische leiders, ziet ze een diep agnostische, seculiere cultuur voor zich die gebaseerd is op vriendschappen en bestuurd wordt door samenwerking.