Grotere afbeelding (opent in nieuw venster)

Omschrijving:
Familieopstellingen: een veel besproken nieuwe therapeutische methode, die problemen helder en oplosbaar maakt, niet door analyse of gesprekken, maar door een moeilijk te verklaren, onbewuste werking op 'zielsniveau'. Psychische problemen vinden vaak hun diepere oorzaak in familieproblemen en familiegeheimen, soms zelfs voorgaande generaties. Bij een familieopstelling worden mensen zonder kennis van de kwesties die er spelen, en een ruimte opgesteld als representanten van de cliënt en zijn relaties. Zij komen dan in contact met diepe lagen van de betreffende problematiek. Er ontstaat een niet rationeel verklaarbaar 'weten' dat dikwijls tot een snelle oplossing van het probleem van de cliënt leidt.

Fragment:
Dit is een bekorte versie van het inleidend hoofdstuk uit Familieopstellingen in de praktijk.

Toen ik voor het eerst van familieopstellingen hoorde, was mijn eerste reactie: 'Nog zo'n nieuwe modetherapie uit Californië'. Ik had al wel gehoord dat Bert Hellingers werk in Duitsland een grote opgang kende en zich in kringen van de bevolking verspreidde die normaal gezien niet toegankelijk lijken voor alternatieve therapieën. En juist dat maakte mij in het begin sceptisch.

Het kostte twee vrienden van mij, James Bampfield en Mushin J. Schilling, dan ook veel moeite om mij van de diepe impact die deze therapeutische methode heeft, te overtuigen. Het laatste duwtje kreeg ik door het lezen van een korte samenvatting waarin het werk van Bert Hellinger wordt beschreven: in een familieopstelling stelt de cliënt een onderdeel van zijn leven op waarmee hij worstelt (familie, relatie, groep, symptoom) en kiest een representant voor zichzelf en voor iedereen die bij het probleem betrokken is, bijvoorbeeld vader, moeder en broer. Dan plaatst hij de representanten volgens zijn innerlijk beeld en gevoel in de ruimte in relatie tot elkaar. Het magische is dat de representanten op hun beurt en op hun plaats toegang hebben tot de gevoelens en waarnemingen van de personen die zij representeren. De therapeut werkt in afstemming met de representanten om een goede oplossing voor het probleem te vinden en de natuurlijke stroming van liefde op gang te brengen. Op het einde wordt de cliënt in de verbeterde opstelling gehaald om dat nieuwe beeld op hem te laten inwerken en alle emotionele verstrikkingen bewust te maken en te doen loslaten.

Tijdens het lezen over Hellingers benadering werd ik mij ervan bewust dat er ook in mijn familie nog het een en ander onverwerkt was. Ik ging in op een uitnodiging van mijn vriend Mushin Schilling om naar Berlijn te gaan. Daar nam ik deel aan mijn eerste familieopstelling bij Marlis Grzymek-Laule. Marlis raadde mij aan met mijn opstelling te wachten tot op de tweede dag en eerst goed te kijken en te ondervinden wat er eigenlijk gebeurt. Dat was een goede tip. De groep startte met een rondje waarbij iedereen zijn naam en de reden van zijn deelname vertelde. Vervolgens mocht één deelnemer met zijn opstelling beginnen. In een kort gesprek maakte de therapeut samen met hem het thema voor zijn opstelling duidelijk. De cliënt mocht dan voor enkele leden van zijn familiesysteem en voor zichzelf representanten kiezen. Die stelde hij dan volgens zijn gevoel op. En zo ontvouwden zich de eerste opstellingen.

Mijn ogen werden groot van verbazing. Wat daar gebeurde had ik gedurende mijn 18 jaar ervaring als therapeut nog niet meegemaakt. De werking met de representanten en de duidelijkheid waarmee onbewuste patronen zich voor mijn ogen tot verstrikkingen in het familiesysteem ontpopten en dan in heilzame oplossingen transformeerden, was gewoon verbazingwekkend. En tegelijk zo eenvoudig.

Tijdens deze eerste opstelling kwamen in mij twee elementen uit mijn eigen werk samen. Het proceswerk dat ik door mijn jarenlange ervaring als rebirther en door mijn Inner Child-werk al kende, verbond zich met het energiewerk dat ik reeds lang geleden bij de spirituele leraar Michael Barnett leerde. Daardoor ontstond iets nieuws, en dat was wat ik hier voor mijn ogen zag gebeuren: familieopstellingen. Ik wist dan ook onmiddellijk dat ik met familieopstellingen verder wilde werken. In een flits besefte ik: daarmee ga ik nog veel mooi werk verrichten. Instinctief begreep ik helemaal hoe het in elkaar zat. Dat was een van die momenten die ik niet snel zal vergeten. Ik besefte ook dat alles wat in een familieopstelling gebeurt, als doel heeft de liefde tussen de familieleden weer te laten stromen.

De rest van de dag werd ik zelf meerdere keren gekozen om in opstellingen verschillende familieleden te representeren. Zo kon ik aan den lijve ondervinden hoe het is om in een opstelling te staan. Eenmaal was ik vader, dan weer was ik zoon, een andere keer was ik een terminaal zieke kankerpatiënt. Iedere keer stond ik versteld van de duidelijkheid en diepte waarmee ik de mensen kon aanvoelen die ik representeerde, zonder hen te kennen en zonder verdere informatie over hen en hun achtergrond. De enige informatie die in een opstelling gegeven wordt, zijn de feiten: jij bent de vader, jij bent de moeder... Vervolgens werd ik in de ruimte opgesteld en gevraagd mij op die plek in te voelen en - op navraag - mee te delen wat mijn waarnemingen waren. Dat lukte mij en de meeste andere deelnemers verrassend goed. Wij hadden allemaal, als representanten in de opstelling, toegang tot het weten en voelen van mensen die wij niet kenden en over wie wij absoluut niets wisten. Dit is keer op keer verbazingwekkend. Dit effect is dan ook de basis van Bert Hellingers werk. Familieopstellingen bestonden daarvóór ook al, maar - in tegenstelling tot Hellingers werk - werd daar wél veel voorafgaande informatie verstrekt en werden karakterbeschrijvingen gegeven. Aan de hand van deze informatie werd dan via rollenspellen eveneens veel duidelijkheid geschapen. De diepte in Hellingers werk ontstaat juist doordat er alleen feiten worden gegeven. Er worden ook geen rollenspellen gedaan en iedere vorm van drama wordt vermeden.

De werking van familieopstellingen voltrekt zich volgens Bert Hellinger op zielsniveau. Veel dieper dan waar zich ons verstandelijk denken en ons normale vermogen tot verandering bevinden. Wij worden in een familie geboren en nemen het hele familiesysteem als een innerlijk beeld in ons op. Dit innerlijke beeld is wat wij het familiegeweten noemen. Dit familiegeweten bevat naast al het goede ook het onverwerkte dat in een familiesysteem aanwezig is. Door familieopstellingen is het mogelijk dat innerlijke beeld of familiegeweten zichtbaar en ervaarbaar te maken. Wat wij zien is dan ook een beeld dat veel dieper gaat dan onze verstandelijke ideeën over de familie. Alles wat verdrongen of onderdrukt wordt in een familie wordt onbewust en is via ons verstand niet toegankelijk. Stellen wij het in een familieopstelling op, door representanten voor ieder familielid te kiezen en hun volgens ons innerlijke beeld en gevoel een plaats in de ruimte te geven, dan maken wij dit onbewuste beeld zichtbaar. We geven het een gestalte. Omdat de representanten geen deel uitmaken van ons onbewuste familiegeweten, zijn zij er niet mee geïdentificeerd. Zo kunnen zij dat wat in het familiegeweten aanwezig is vrij aanvoelen - als het ware meten - en hun waarnemingen meedelen. Je kunt een opstelling beter niet met de familieleden zelf doen, omdat zij veel te sterk met hun familiegeweten verweven zijn.

Juist het feit dat de representanten onafhankelijk kunnen waarnemen, maakt het mogelijk onbewuste verbindingen, verstrikkingen genoemd, aan het licht te brengen. Met deze informatie worden, in afstemming met de representanten, oplossingen gezocht en gevonden en worden de representanten verplaatst tot er een meer harmonisch beeld ontstaat. Dit beeld wordt opgenomen door de persoon die ze heeft opgesteld. Dit nieuwe beeld vervangt dan het oude beeld. Precies zoals het oude beeld ons leven onbewust bepaalde, zo bepaalt nu het nieuwe beeld ons leven. Vanuit dezelfde onbewuste diepte komen de daaruit voortvloeiende veranderingen voort.

Sinds Sigmund Freud en Carl Jung weten wij dat er zoiets bestaat als het onbewuste. Het is nu algemeen bekend dat datgene wat wij bewust over onszelf weten, slechts het topje van de ijsberg is. Familieopstellingen werken op de diepste lagen van het onbewuste en veranderen, harmoniseren onze basisinstelling. Wanneer we de oorzaken, die in de basisinstelling liggen, kunnen ophelderen, is het niet meer nodig ons met de effecten van de basisinstelling bezig te houden. Zoals in zo veel therapieën vond ik het vroeger goed en zinvol om bijvoorbeeld de woede op de ouders krachtig te laten uiten. In familieopstellingen wordt duidelijk dat die woede maar een symptoom is. Wanneer we bij de oorzaak aankomen en deze tot in de wortel genezen en ophelderen, verdwijnt de woede vanzelf en besparen wij ons veel moeite.

Natuurlijk is de werking van familieopstellingen afhankelijk van het integratievermogen van de persoon die opstelt. Ook de diepte waarmee iemand betrokken is bij het thema en de mate van meeleven tijdens de opstelling bepalen de werking. Een opstelling uit nieuwsgierigheid of over een thema dat voor de persoon onbelangrijk is, blijft oppervlakkig en zonder grote uitwerking. Ook wanneer degene die opstelt zich tijdens het proces van de opstelling afstandelijk toont en alleen maar de ratio toelaat, bestaat de mogelijkheid dat de opstelling geen diepte ontwikkelt en de oplossing in verhouding tamelijk zwak is. Familieopstellingen zijn om die reden ook geen wonderpil die je slikt en die je mooie resultaten oplevert. Je mag dan ook geen te hoge verwachtingen hebben.

Wat door een opstelling bewust wordt en wat de opsteller integreert, is een heel persoonlijke aangelegenheid, zijn eigen groeiproces. Bert Hellinger zegt over dit proces dat oplossingen alleen maar gevonden kunnen worden en zich in ons leven kunnen integreren wanneer zij in harmonie met onze ziel zijn. Belangrijk is ook te begrijpen dat de integratie van een familieopstelling veranderingen in ons leven veroorzaakt. Deze veranderingsprocessen zijn enkel mogelijk wanneer we bereid zijn het oude los te laten. Dit proces van loslaten en afstand nemen kan soms pijnlijk zijn. Het brengt ons in contact met datgene wat onverwerkt in ons familiesysteem rondspookt. Het is onverwerkt omdat het zo pijnlijk is, en soms gaan mensen deze pijn liever uit de weg. Zo lijkt het dat voor sommige mensen verder lijden gemakkelijker is dan de pijn oplossen. Dit is misschien moeilijk te begrijpen, maar ook deze keuze verdient ons respect.

Je moet er ook rekening mee houden dat een opstelling meerdere maanden, soms tot twee jaar, nodig heeft om zich in je leven te integreren. Daarom is het pas zinvol een volgende opstelling te doen als de eerste opstelling zich in je leven begint te manifesteren. Een opstelling is ook geen aanleiding om direct tot handelen over te gaan. Pas ná een opstelling begint het integratieproces. Het is dus beter geduldig af te wachten.

Het fundamentele van Bert Hellingers werk is het 'wetend veld'. Wie ooit de mogelijkheid gehad heeft een familieopstelling te zien, als representant heeft deelgenomen of zelf zijn familie heeft opgesteld, kent dit verbazingwekkende fenomeen. De representanten hebben toegang tot informatie waarover eigenlijk alleen de familieleden zelf kunnen beschikken. Zij worden, door het opstellen, kanalen en komen in contact met gevoelens en een `weten' van een totaal onbekende familie. Hoe weten de representanten dat? Vanwaar komt de informatie? Hoe weten de representanten soms details die de opsteller zelf was vergeten? Waardoor ontstaat regelmatig de intense dynamiek?

Het enige dat we tot nu toe zeker weten, is dat het wetend veld bestaat. Het is een fenomeen dat bij iedere opstelling ontstaat en dat zelfs mogelijk is tijdens een voordracht, met onvoorbereide mensen die totaal geen ervaring hebben maar bereid zijn spontaan hun familie op te stellen. Dit heb ik bij iedere demonstratie-opstelling tijdens mijn voordrachten meegemaakt. Wij kunnen tot nu toe niet verklaren hoe zoiets werkt. Hoe dan ook, het geeft mij een goed gevoel dat er nog iets bestaat dat zich aan iedere verklaring onttrekt. Dat er nog zoiets als magie in ons technische leven bestaat, iets dat we wel kunnen gebruiken maar dat we met ons verstand niet kunnen analyseren.

Wat zijn familieopstellingen?

Toen ik voor het eerst van familieopstellingen hoorde, was mijn eerste reactie: 'Nog zo'n nieuwe modetherapie uit Californië.' Ik had al wel gehoord dat Bert Hellingers werk in Duitsland een grote opgang kende en zich in kringen van de bevolking verspreidde die normaal gezien niet toegankelijk lijken voor alternatieve therapieën. En juist dat maakte mij in het begin sceptisch. Het kostte twee vrienden van mij, James Bampfield en Mushin J. Schilling, dan ook veel moeite om mij van de diepe impact die deze therapeutische methode heeft, te overtuigen. Het laatste duwtje kreeg ik door het lezen van een korte samenvatting waarin het werk van Bert Hellinger wordt beschreven: in een familieopstelling stelt de cliënt een onderdeel van zijn leven op waarmee hij worstelt (familie, relatie, groep, symptoom) en kiest een representant voor zichzelf en voor iedereen die bij het probleem betrokken is, bijvoorbeeld vader, moeder en broer. Dan plaatst hij de representanten volgens zijn innerlijk beeld en gevoel in de ruimte in relatie tot elkaar. Het magische is dat de representanten op hun beurt en op hun plaats toegang hebben tot de gevoelens en waarnemingen van de personen die zij representeren. De therapeut werkt in afstemming met de representanten om een goede oplossing voor het probleem te vinden en de natuurlijke stroming van liefde op gang te brengen. Op het einde wordt de cliënt in de verbeterde opstelling gehaald om dat nieuwe beeld op hem te laten inwerken en alle emotionele verstrikkingen bewust te maken en te doen loslaten.
Tijdens het lezen over Hellingers benadering werd ik mij ervan bewust dat er ook in mijn familie nog het een en ander onverwerkt was. Ik ging in op een uitnodiging van mijn vriend Mushin Schilling om naar Berlijn te gaan. Daar nam ik deel aan mijn eerste familieopstelling bij Marlis Grzymek-Laule. Marlis raadde mij aan met mijn opstelling te wachten tot op de tweede dag en eerst goed te kijken en te ondervinden wat er eigenlijk gebeurt. Dat was een goede tip.
De groep startte met een rondje waarbij iedereen zijn naam en de reden van zijn deelname vertelde. Vervolgens mocht één deelnemer met zijn opstelling beginnen. In een kort gesprek maakte de therapeut samen met hem het thema voor zijn opstelling duidelijk. De cliënt mocht dan voor enkele leden van zijn familiesysteem en voor zichzelf representanten kiezen. Die stelde hij dan volgens zijn gevoel op. En zo ontvouwden zich de eerste opstellingen.
Mijn ogen werden groot van verbazing. Wat daar gebeurde had ik gedurende mijn 18 jaar ervaring als therapeut nog niet meegemaakt. De werking met de representanten en de duidelijkheid waarmee onbewuste patronen zich voor mijn ogen tot verstrikkingen in het familiesysteem ontpopten en dan in heilzame oplossingen transformeerden, was gewoon verbazingwekkend. En tegelijk zo eenvoudig.
Tijdens deze eerste opstelling kwamen in mij twee elementen uit mijn eigen werk samen. Het proceswerk dat ik door mijn jarenlange ervaring als rebirther en door mijn Inner Child-werk al kende, verbond zich met het energiewerk dat ik reeds lang geleden bij de spirituele leraar Michael Barnett leerde. Daardoor ontstond iets nieuws, en dat was wat ik hier voor mijn ogen zag gebeuren: familieopstellingen. Ik wist dan ook onmiddellijk dat ik met familieopstellingen verder wilde werken. In een flits besefte ik: daarmee ga ik nog veel mooi werk verrichten. Instinctief begreep ik helemaal hoe het in elkaar zat. Dat was een van die momenten die ik niet snel zal vergeten.
Ik besefte ook dat alles wat in een familieopstelling gebeurt, als doel heeft de liefde tussen de familieleden weer te laten stromen.
De rest van de dag werd ik zelf meerdere keren gekozen om in opstellingen verschillende familieleden te representeren. Zo kon ik aan den lijve ondervinden hoe het is om in een opstelling te staan. Eenmaal was ik vader, dan weer was ik zoon, een andere keer was ik een terminaal zieke kankerpatiënt. Iedere keer stond ik versteld van de duidelijkheid en diepte waarmee ik de mensen kon aanvoelen die ik representeerde, zonder hen te kennen en zonder verdere informatie over hen en hun achtergrond. De enige informatie die in een opstelling gegeven wordt, zijn de feiten: jij bent de vader, jij bent de moeder... Vervolgens werd ik in de ruimte opgesteld en gevraagd mij op die plek in te voelen en - op navraag - mee te delen wat mijn waarnemingen waren. Dat lukte mij en de meeste andere deelnemers verrassend goed. Wij hadden allemaal, als representanten in de opstelling, toegang tot het weten en voelen van mensen die wij niet kenden en over wie wij absoluut niets wisten. Dit is keer op keer verbazingwekkend. Dit effect is dan ook de basis van Bert Hellingers werk. Familieopstellingen bestonden daarvóór ook al, maar - in tegenstelling tot Hellingers werk - werd daar wél veel voorafgaande informatie verstrekt en werden karakterbeschrijvingen gegeven. Aan de hand van deze informatie werd dan via rollenspellen eveneens veel duidelijkheid geschapen.
De diepte in Hellingers werk ontstaat juist doordat er alleen feiten worden gegeven. Er worden ook geen rollenspellen gedaan en iedere vorm van drama wordt vermeden.

Eén van de opstellingen tijdens dat weekend vergeet ik nooit. Ik was als representant gekozen voor een terminaal zieke kankerpatiënt. De vrouw die om de opstelling vroeg, had zelf kanker en wilde de achtergrond van de ziekte voor zichzelf verduidelijken. De therapeute vroeg haar naar de feiten in haar familiesysteem. Een van de belangrijkste gegevens was dat haar vader terminaal kankerpatiënt was. Ze werd gevraagd om voor zichzelf, haar vader en de dood representanten te kiezen. Ze koos mij als haar vader, voor zichzelf een vrouw en voor de dood een man. Vervolgens stelde zij ons op. Ik stond op zo'n twee meter afstand tegenover de representant van de dood. Links, op zo'n halve meter afstand achter mij, stond de representant van de dochter, de opsteller. Alle representanten werd gevraagd zich op hun plaats in te voelen. Mijn waarneming was: ik wilde naar de dood toe. Dat was mijn doel, verlangen en vervulling. Daar voelde ik vrede, rust en liefde. Daar moest ik naar toe. Aan mijn linkerarm voelde ik mijn dochter trekken. Dat was hoogst onaangenaam. Zij wilde mij met alle middelen tegenhouden. Dat voelde totaal respectloos. Toen ik mijn waarneming, die absoluut duidelijk en helder was, deelde, begon de vrouw die ons had opgesteld te huilen en te knikken. De waarneming van de dochter - haar representant - was: Ik houd van mijn vader, ik wil helemaal niet dat hij gaat. Ik doe er alles, maar dan ook alles voor om hem in leven te houden. Liever sterf ik om hem in leven te houden.
Door het uitspreken van onze waarnemingen werd de verborgen dynamiek van haar eigen ziekte zichtbaar. De therapeute werkte met oplossende zinnen (zie hoofdstuk 2, De methodiek) tot de dochter bereid was mij - haar vader dus - mijn weg te laten gaan en mijn dood te aanvaarden. Aan het einde van de opstelling lag ik in de armen van de dood en voelde een zalige rust en vrede.

Dit toonde mij des te meer hoe diepgaand en geniaal dit werk is. Ik zag hoe Bert Hellinger een instrument gevonden en ontwikkeld had waarmee je een onderliggende waarheid zichtbaar kunt maken. Wat er zichtbaar werd, hing af van het thema dat de cliënt bewust wilde maken.
Uit mijn jarenlange ervaring als therapeut wist ik hoe je soms in situaties komt waarbij je óf via intuïtie óf vanuit ervaring óf beide iets ziet bij de cliënt. En dan voel je het verlangen om dat aan de cliënt te verduidelijken of hem te overtuigen. Soms lukt dat, soms lukt dat niet.
Misschien had ik als therapeut tegen de vrouw van de bovenstaande opstelling kunnen zeggen: 'Je bent sterk met je vader verbonden. Je wilt hem in leven houden en je maakt je liever zelf ziek.' Zij zou misschien geantwoord hebben: 'Hmm, daar zit misschien iets in.' Het zou zeker niet dezelfde impact hebben gehad.
Met familieopstellingen is het heel eenvoudig: we kunnen onze problemen opstellen en ernaar kijken. Daarbij worden de onderliggende patronen en verstrikkingen zichtbaar. Zo kan ik mij als therapeut nog respectvoller op de achtergrond houden en begeleider worden in het proces van de cliënt. Dat geeft zowel mij als de cliënt meer vrijheid.

Na de eerste dag van dat weekend, veel ervaringen rijker, kwam ik terug bij mijn vriend Mushin. Hij had zelf meer ervaring met familieopstellingen en we hebben er de halve nacht verder over gepraat. Het werd mij duidelijker en duidelijker hoe diepgaand en krachtig dit werk is.
In de loop van de volgende dag had ik mijn eigen opstelling. Nu kon ik het zelf ervaren. Het was altijd al mijn opvatting om alleen met datgene te werken, wat mij zelf goed had geholpen. Dat moest ik natuurlijk aan den lijve ondervinden. En zo gebeurde het ook. Mijn eerste opstelling bracht bewustheid op een niveau dat ik met de therapeutische technieken die ik tot dan toe gebruikte, niet had kunnen bereiken. Enerzijds was het mij niet duidelijk hoe sterk de verbinding met mijn grootouders was. Deze diepe dynamiek was mij tot dan toe ontgaan. Anderzijds wist ik niet dat de diepe, negatieve werking die voortvloeit uit onverwerkte gebeurtenissen in vroegere generaties, zovele generaties doorwerkt. In mijn werk was ik tot nu toe alleen teruggegaan tot op de hoogte van de conceptie. Wat ik tijdens dat weekend meemaakte, reikte veel verder.
Ik herinnerde mij direct verschillende mensen met wie ik in mijn werk tegen onverklaarbare grenzen aan gelopen was. Ik kon die mensen toen niet verder helpen. In therapeutisch jargon wordt dat omschreven als: de cliënt heeft weerstand. Nu kon ik zien dat er nog een hele dimensie meer bestaat.
Bijvoorbeeld, een van mijn cliënten zat opgescheept met een 'ja-maar'-houding. Hij was volledig gefixeerd op datgene wat nog niet 'af' was. Wat er ook aan positiefs gebeurde, altijd kwam het 'ja-maar'. Zo iemand is dus bijna niet te helpen, omdat er steeds het 'ja-maar' volgt.
Zou het kunnen dat zijn 'ja-maar' een verwijzing was naar iets dat onopgelost was in zijn familie? (Hij heeft intussen zijn familie opgesteld... en ja, zijn 'ja-maar' was een onverwerkte dood van een kind in de generatie vóór hem.)

Na dat weekend was ik door die nieuwe ervaring helemaal opgewonden. Ik heb mij onmiddellijk in de, in Duitsland ruimschoots aanwezige, literatuur gestort en mij op die manier de systemische wetmatigheden eigen gemaakt. Ook het in het Nederlands verschenen boek De verborgen dynamiek van familiebanden van Bert Hellinger1 heeft mij daarbij uitstekend geholpen.
Twee weken later was er een weekend als deel van mijn jaartraining 'Je Zelf zijn', die ik al sinds 1996 geef. Ik heb tijdens dat weekend de groep uitgenodigd met familieopstellingen te werken, hen duidelijk gemaakt dat ik er nog niet veel ervaring mee had en gezegd dat het een experiment was. Zij gingen akkoord en zo gaf ik mijn eerste opstelling.
Het was een ongelooflijke ervaring voor de deelnemers. De ene opstelling na de andere liet de diepe, onderliggende dynamiek zien en we konden veel zaken bewust maken en helen waarbij dat tot nog toe onbereikbaar leek.
Sinds dat weekend weet ik: ik ben een geboren familieopsteller. Deze techniek ligt mij gewoon. De bijzondere houding om met datgene mee te gaan dat zich aandient en op de informatie van de representanten te vertrouwen, is mij op het lijf geschreven. Bert Hellinger noemt dat systemische fenomenologie.
Mijn weg naar familieopstellingen is als die van een musicus die twee instrumenten bespeelt en een derde instrument cadeau krijgt. Hij heeft niet veel tijd nodig om zijn weg daarmee te vinden. Door enkele vingeroefeningen wordt er met dat nieuwe instrument goede muziek gemaakt. Intussen heb ik mij op een intensieve manier door de, meestal Duitstalige, literatuur gewerkt. Verder heb ik bij verschillende ervaren familieopstellers, meestal Berthold Ulsamer, trainingen gevolgd.
Iedere keer als ik iets van mezelf opstel, begint de werking zich weken of maanden later in mijn leven te manifesteren. Het is voor mij nog steeds een wonder en het wakkert mijn enthousiasme alsmaar aan.
Wat nog vreemder is, is dat je na een opstelling in eerste instantie niets hoeft te doen. De oplossing die in een opstelling wordt gevonden, ontvouwt zich in ons leven op een veel dieper niveau. Dieper dan wij, vanuit ons verstand, in staat zijn zelf te doen. Dat is onlangs nog een keer bevestigd bij een van mijn cliënten. Zijn thema was werkverslaving, hij was een 'workaholic'. De opstelling gaf een heel duidelijk beeld: de verslaving werd al over twee generaties heen meegedragen.
Na de opstelling stak hij de handen uit de mouwen en wilde z'n leven grondig veranderen. Zonder enig succes. Na vier weken moeite doen, gaf hij het op in de overtuiging dat de opstelling niets veranderd had. Pas toen kwam er verandering, uit onverwachte hoek: hij kreeg een extra medewerker waardoor zijn werkdruk, zonder inspanning van zijn kant, verminderde. Tegelijk veranderde zijn innerlijke houding ten opzichte van zijn werk grondig.
Wanneer een tijd na de opstelling de behoefte ontstaat een en ander uit te diepen, is het nuttig enkele individuele sessies rebirthing of een aanverwante therapie te volgen. Daarbij kan het beste de hulp ingeroepen worden van een therapeut die ervaring heeft met Bert Hellingers werk, om zeker te zijn van continuïteit in het verwerkingsproces.

Vanwaar de diepe werking?

De tao die kan worden onderricht
is niet de eeuwige Tao.
De naam die kan worden genoemd
is niet de eeuwige Naam.
Het onnoembare is eeuwig wezenlijk.
- Lao Tzu2

De werking van familieopstellingen voltrekt zich volgens Bert Hellinger op zielsniveau. Veel dieper dan waar zich ons verstandelijk denken en ons normale vermogen tot verandering bevinden.
Wij worden in een familie geboren en nemen het hele familiesysteem als een innerlijk beeld in ons op. Dit innerlijke beeld is wat wij het familiegeweten noemen. Dit familiegeweten bevat naast al het goede ook het onverwerkte dat in een familiesysteem aanwezig is.
Door familieopstellingen is het mogelijk dat innerlijke beeld of familiegeweten zichtbaar en ervaarbaar te maken. Wat wij zien is dan ook een beeld dat veel dieper gaat dan onze verstandelijke ideeën over de familie. Alles wat verdrongen of onderdrukt wordt in een familie wordt onbewust en is via ons verstand niet toegankelijk. Stellen wij het in een familieopstelling op, door representanten voor ieder familielid te kiezen en hun volgens ons innerlijke beeld en gevoel een plaats in de ruimte te geven, dan maken wij dit onbewuste beeld zichtbaar. We geven het een gestalte. Omdat de representanten geen deel uitmaken van ons onbewuste familiegeweten, zijn zij er niet mee geïdentificeerd. Zo kunnen zij dat wat in het familiegeweten aanwezig is vrij aanvoelen - als het ware meten - en hun waarnemingen meedelen. Je kunt een opstelling beter niet met de familieleden zelf doen, omdat zij veel te sterk met hun familiegeweten verweven zijn.
Juist het feit dat de representanten onafhankelijk kunnen waarnemen, maakt het mogelijk onbewuste verbindingen, verstrikkingen genoemd, aan het licht te brengen. Met deze informatie worden, in afstemming met de representanten, oplossingen gezocht en gevonden en worden de representanten verplaatst tot er een meer harmonisch beeld ontstaat. Dit beeld wordt opgenomen door de persoon die ze heeft opgesteld. Dit nieuwe beeld vervangt dan het oude beeld. Precies zoals het oude beeld ons leven onbewust bepaalde, zo bepaalt nu het nieuwe beeld ons leven. Vanuit dezelfde onbewuste diepte komen de daaruit voortvloeiende veranderingen voort.

Sinds Sigmund Freud en Carl Jung3 weten wij dat er zoiets bestaat als het onbewuste. Het is nu algemeen bekend dat datgene wat wij bewust over onszelf weten, slechts het topje van de ijsberg is. Familieopstellingen werken op de diepste lagen van het onbewuste en veranderen, harmoniseren onze basisinstelling. Wanneer we de oorzaken, die in de basisinstelling liggen, kunnen ophelderen, is het niet meer nodig ons met de effecten van de basisinstelling bezig te houden.
Zoals in zo veel therapieën vond ik het vroeger goed en zinvol om bijvoorbeeld de woede op de ouders krachtig te laten uiten. In familieopstellingen wordt duidelijk dat die woede maar een symptoom is. Wanneer we bij de oorzaak aankomen en deze tot in de wortel genezen en ophelderen, verdwijnt de woede vanzelf en besparen wij ons veel moeite.
Aan technisch onderlegde mensen heb ik dit proces op de volgende manier verklaard. Voor een computer heb je de hardware, het apparaat zelf nodig. Om het te kunnen gebruiken heb je een besturingssysteem nodig, bijvoorbeeld Windows of Linux. Dat maakt het mogelijk met de software te werken, bijvoorbeeld Excel...
Uit eigen ervaring weet ik dat de meeste therapieën het topje van de ijsberg of de software bewerken; met familieopstellingen veranderen we de diepste lagen of het besturingssysteem.

Natuurlijk is de werking van familieopstellingen afhankelijk van het integratievermogen van de persoon die opstelt. Ook de diepte waarmee iemand betrokken is bij het thema en de mate van meeleven tijdens de opstelling bepalen de werking. Een opstelling uit nieuwsgierigheid of over een thema dat voor de persoon onbelangrijk is, blijft oppervlakkig en zonder grote uitwerking. Ook wanneer degene die opstelt zich tijdens het proces van de opstelling afstandelijk toont en alleen maar de ratio toelaat, bestaat de mogelijkheid dat de opstelling geen diepte ontwikkelt en de oplossing in verhouding tamelijk zwak is.
Familieopstellingen zijn om die reden ook geen wonderpil die je slikt en die je mooie resultaten oplevert. Je mag dan ook geen te hoge verwachtingen hebben.

Wat door een opstelling bewust wordt en wat de opsteller integreert, is een heel persoonlijke aangelegenheid, zijn eigen groeiproces. Bert Hellinger zegt over dit proces dat oplossingen alleen maar gevonden kunnen worden en zich in ons leven kunnen integreren wanneer zij in harmonie met onze ziel zijn.
Belangrijk is ook te begrijpen dat de integratie van een familieopstelling veranderingen in ons leven veroorzaakt. Deze veranderingsprocessen zijn enkel mogelijk wanneer we bereid zijn het oude los te laten. Dit proces van loslaten en afstand nemen kan soms pijnlijk zijn. Het brengt ons in contact met datgene wat onverwerkt in ons familiesysteem rondspookt. Het is onverwerkt omdat het zo pijnlijk is, en soms gaan mensen deze pijn liever uit de weg. Zo lijkt het dat voor sommige mensen verder lijden gemakkelijker is dan de pijn oplossen. Dit is misschien moeilijk te begrijpen, maar ook deze keuze verdient ons respect.

Je moet er ook rekening mee houden dat een opstelling meerdere maanden, soms tot twee jaar, nodig heeft om zich in je leven te integreren. Daarom is het pas zinvol een volgende opstelling te doen als de eerste opstelling zich in je leven begint te manifesteren. Een opstelling is ook geen aanleiding om direct tot handelen over te gaan. Pas ná een opstelling begint het integratieproces. Het is dus beter geduldig af te wachten.

Het wetend veld

What we know is so influenced by what we do not know
that it cannot really be said that we know anything.
- Michael Barnett4

Het fundamentele van Bert Hellingers werk is het 'wetend veld'. Wie ooit de mogelijkheid gehad heeft een familieopstelling te zien, als representant heeft deelgenomen of zelf zijn familie heeft opgesteld, kent dit verbazingwekkende fenomeen. De representanten hebben toegang tot informatie waarover eigenlijk alleen de familieleden zelf kunnen beschikken. Zij worden, door het opstellen, kanalen en komen in contact met gevoelens en een 'weten' van een totaal onbekende familie.
Hoe weten de representanten dat? Vanwaar komt de informatie? Hoe weten de representanten soms details die de opsteller zelf was vergeten? Waardoor ontstaat regelmatig de intense dynamiek?
Om je alvast een voorproefje te geven van wat je als representant tijdens een opstelling kunt beleven: stel dat je als representant voor de vader gekozen wordt. Naast je staan vreemde mensen van wie je alleen weet dat zij de representanten van de moeder, de oudere dochter en de jongste zoon zijn. Je hebt geen speciale gevoelens, voorkeur of afkeer, voor deze mensen.
Dan worden jullie een voor een bij de schouders door de opsteller naar een plaats geleid. Met iedere representant die wordt opgesteld, komen er meer en meer waarnemingen in je op. Je begint iets te voelen dat er voordien niet was. Je bent dwars tegenover je 'vrouw' opgesteld, de 'dochter' staat veel te dicht bij jou en de 'zoon' kun je niet eens waarnemen. Je voelt een grote woede en spanning naar de 'vrouw' toe. Je 'dochter' zit je te dicht op de huid. Dat maakt je bang. Je 'zoon' is volgens je gevoel veel te veraf.
De therapeut brengt een volgende representant in de opstelling: het aan wiegendood gestorven tweede dochtertje. Zonder te weten wat je overkomt, lopen de tranen over je wangen en je voelt een diepe pijn. Plots weet je waar die grote woede jegens je 'vrouw' vandaan komt: je wordt je ervan bewust dat je haar verantwoordelijk hebt gemaakt voor de dood van dit kindje.
Al deze gevoelens en informatie komen zonder meer in je op.
De therapeut werkt met de opstelling en vraagt je bepaalde ophelderende en oplossende zinnen te zeggen. Meer en meer worden de verstrikkingen duidelijk voor je. Iedere keer wanneer iets duidelijk en opgelost wordt, voel je meer en meer ontspanning.
Na enige tijd krijg je een andere plaats. Op het einde sta je naast je 'vrouw'. Je voelt een ongelooflijk diepe liefde voor haar. Je 'kinderen' staan tegenover je, ook het vroeg gestorven 'dochtertje' heeft haar plaats. Je voelt de vaderlijke zorg en liefde. Je bent fier op je 'familie'. Dan komt de cliënt (opsteller) zelf in de opstelling. Daarmee eindigt de opstelling.
Bert Hellinger zegt hierover: 'Bij het opstellen van de familie kiest de cliënt uit de deelnemers van de groep willekeurig plaatsvervangers (representanten) voor zichzelf en voor de andere belangrijke leden van zijn familie, bijvoorbeeld voor de vader, de moeder, en de broers en zussen. Dan stelt hij ze, innerlijk gecentreerd, in ruimtelijke betrekking tot elkaar op. Door dit proces komt er plots iets aan het licht wat hem verrast. Dat wil zeggen dat hij in het proces van het opstellen contact krijgt met een weten dat voor hem voordien niet toegankelijk was.'5
Het opmerkelijke is dat de representanten, vanaf het moment dat zij zijn opgesteld, zich voelen zoals de personen die zij vertegenwoordigen. Soms hebben zij zelfs hun lichamelijke symptomen. Dit alles wordt beleefd zonder dat de representanten meer over de familie weten; zij weten enkel welke persoon zij vertegenwoordigen. Zo wordt keer op keer duidelijk dat tijdens een opstelling, via de representanten, een wetend krachtveld werkt tussen de cliënt en de leden van zijn systeem.
Wat hier gaande is, noemde Bert Hellinger lange tijd 'een geheim'. Blijkbaar manifesteert de familieziel of het familiegeweten zich in een opstelling. Anders gezegd, het krijgt een gestalte en een stem. Wat nog vreemder is, is dat ook organisaties, teams, afdelingen van bedrijven en hele bedrijfsstructuren opgesteld kunnen worden. Zodra we iets als een systeem kunnen beschrijven, kunnen wij het ook opstellen. Een systeem in deze betekenis kan iedere vorm van relatie zijn. Bijvoorbeeld een persoon en zijn ziektesymptoom, zijn verslaving of zijn geldprobleem. Maar evengoed relaties die mensen hebben in een vereniging, bijvoorbeeld een sportvereniging, of de relatie die bestaat tussen producent, product en klanten. Dit zijn slechts enkele voorbeelden.
Iedere keer dat we een systeem op een aandachtige manier opstellen, hebben we via de representanten toegang tot de onderliggende structuur. We kunnen daarbij datgene zien wat onbewust een veel diepere invloed op het systeem heeft dan datgene wat wij bewust weten en zien.
Wat in een opstelling werkt, kunnen wij alleen met verbazing waarnemen. Het gaat ons verstand te boven en het maakt ons soms onzeker en angstig. Na een demonstratie-opstelling, tijdens een van mijn talrijke voordrachten over Bert Hellingers werk, vroeg een van de deelnemers of datgene wat tijdens de demonstratie-opstelling aan het licht kwam niet te confronterend was. Daarop antwoordde de vrouw die om de opstelling had gevraagd: 'Eigenlijk wist ik het allemaal al. En de pijn die ik erbij gevoeld heb, voel ik al mijn hele leven. Nu heb ik die nog veel duidelijker kunnen voelen en ook kunnen zien vanwaar de pijn komt. Het was wel confronterend, maar nu ben ik opgelucht.'
Het is soms inderdaad confronterend datgene onder ogen te zien wat wij al zoveel jaren als stil lijden met ons meedragen. Hebben wij het gezien en hebben wij de verstrikking opgelost, dan kan dat lijden stoppen. Soms maakt een opstelling iets bewust wat allang vergeten was of wat altijd verzwegen werd.

Hier volgt een beknopt voorbeeld van een opstelling van een heel normale familie waarin een lang verzwegen familiegeheim aan het licht komt.
De representant van de oudste zoon staat voor de representant van de vader en zegt: 'Ik ben je zoon, het oudste kind, jij bent de vader.'
De vader bevestigt dit.
Ik vraag de representant van de tweede zoon hetzelfde te zeggen, maar in plaats daarvan zegt hij: 'Neen, dat klopt niet, dat is mijn vader niet.'
De vader bevestigt dit en zegt: 'Neen, dat is mijn zoon niet.'
De representant van een van de dochters begint te lachen en zegt: 'Dat is niet zijn vader.'
De representant van de moeder zegt droogjes: 'Dat was mijn wraak.'

Vaak zien wij in opstellingen pijnlijke en diepe lotsbestemmingen die over generaties heen worden doorgegeven. In families wordt er over veel zaken nooit gepraat en toch komen deze in opstellingen door de representanten aan het licht.
Het feit dat de representanten toegang hebben tot een weten dat zij eigenlijk niet zouden kunnen hebben, is onverklaarbaar. In Duitsland wordt ondertussen in het algemeen over 'das wissende Feld' (het wetend veld) gepraat. Deze naam is afkomstig van de bekende familieopsteller Albrecht Mahr. Ik vind de naam heel passend. Door dit fenomeen, dat wij nu het wetend veld kunnen noemen, wordt iedereen die ermee in aanraking komt zich bewust dat er een veel diepere verbinding tussen mensen bestaat dan wij tot nu toe verondersteld hebben.

In een opstelling tijdens een van mijn weekends klaagt de representant van de moeder, die haar kind voor adoptie heeft afgestaan, over oorsuizingen (tinnitus). De representant van het kind (de opsteller) zegt daarop: 'Dat ben ik, ik roep je de hele tijd.'
Na de opstelling zegt de vrouw (het geadopteerde kind) die om de opstelling gevraagd heeft: 'Mijn natuurlijke moeder had heel haar leven last van oorsuizingen.'

Een verklaring voor dit fenomeen is er niet. In Duitsland komt daarnaar nu wetenschappelijk onderzoek op gang. Opmerkelijk is de gelijkenis met Rupert Sheldrakes theorie over de 'morfologische velden'.6 Ik herinner me nog goed een van zijn documentaires waarin hij duidelijk de onzichtbare verbinding tussen huisdier en baas toonde. De eigenaar van een hond werd met een cameraman en een notaris naar een nabijgelegen stad gestuurd. In het huis werd de hond door een camera constant in het oog gehouden. Op een gegeven moment zei de notaris: 'Nu gaan we naar huis.' Niemand wist vooraf wanneer hij dat zou zeggen. Op exact hetzelfde moment dat de hondeneigenaar deze zin hoorde, reageerde de hond. Hij werd wakker in zijn mand en liep naar de deur.
Korte tijd later reden de eigenaar, de cameraman en de notaris de straat in. De hond begon met zijn staart te kwispelen en liep heen en weer voor de deur. Terwijl de auto buiten een parkeerplaats zocht - voor de hond nog altijd onzichtbaar - sprong het dier enthousiast tegen de deur.
Het werd in deze documentaire duidelijk dat er een verbinding bestaat tussen baas en hond die buiten de normale communicatiekanalen om gaat. Veel hondeneigenaars kennen dit.
Verschillende vrouwen die hun kinderen borstvoeding gaven, kunnen over een soortgelijk effect spreken: zij voelen het wanneer het kind hongerig wakker wordt. Nog vóór het begint te huilen, staan zij naast het wiegje, bereid om het kindje de borst te geven. Sommige vrouwen hebben mij verzekerd dat zelfs hun melk begint te stromen wanneer de baby smakkend wakker wordt. Ook hier zien wij een communicatie zonder een voor ons zichtbare of gebruikelijke uitwisseling van informatie.
Soortgelijke ervaringen had mijn vroegere partner ook met onze dochter. Het werd bijzonder duidelijk tijdens een mooie zomeravond met de familie van mijn toenmalige partner in hun tuin. Ons dochtertje, dat toen een half jaar oud was, lag in het huis in een kamer met open ramen. Plots sprong mijn partner op en zei: 'Sarah huilt', en liep naar binnen. Alle aanwezigen in de tuin keken naar elkaar; er was niets te horen. Toen de moeder bij het kindje kwam, hoorden wij de eerste zachte geluiden van de baby.
Deze voorbeelden tonen aan dat er blijkbaar een verbinding bestaat - op een bepaald niveau of via een bepaald kanaal - die wij tot nu toe noch wetenschappelijk kunnen onderzoeken, noch kunnen bewijzen. Misschien kunnen we bovenstaande voorbeelden nog verklaren door de sterke band tussen moeder en kind of tussen baas en hond, maar bij familieopstellingen gaat dit niet op. Daar voelen mensen iets aan van vreemden die zij helemaal niet kennen.

Bijvoorbeeld: een representant voelt zich in een opstelling de hele tijd in een soort nevel staan. Achteraf hoort hij dat de persoon die hij representeerde een alcoholist was.
Een andere representant voelt in een opstelling zware rugpijn en verneemt nadien dat de persoon die hij vertegenwoordigde een rugoperatie moest ondergaan.

Zo zijn er honderden voorbeelden. In duizenden familieopstellingen gebeurt het keer op keer. Representanten hebben toegang tot een weten en voelen dat bij andere mensen en andere families hoort. Een van mijn cliënten deed een opstelling voor iemand die die dag niet aanwezig was. Het werkte.
In Duitsland worden supervisieopstellingen gedaan waarin therapeuten voor hun cliënt diens familie opstellen, zonder dat de cliënt aanwezig is. Ook dat werkt en leidt tot resultaten, maar dan met name doordat de therapeut een duidelijk beeld krijgt van zijn verdere behandeling.
Er worden ook opstellingen zonder representanten gedaan, bijvoorbeeld tijdens individuele sessies. Daarbij worden in plaats van representanten houten popjes, playmobil-popjes of verschillende soorten schoenen gebruikt. De poppen of schoenen worden door de cliënt opgesteld en de therapeut gaat dan van pop tot pop of van schoen tot schoen, voelt zich in en deelt zijn waarneming mee. Ook hier blijkt een verbazingwekkende werking vanuit het wetend veld. Mijn vriend Mushin heeft mij ooit een opstelling laten doen met muntstukken op de keukentafel, om drie uur 's nachts. Deze opstelling had eveneens een waarneembaar effect in mijn leven.
Geïnspireerd door Ursula Franke7 geef ik in mijn praktijk individuele sessies met familieopstellingen. Ik maak daarbij gebruik van de eigen voorstellingskracht van de cliënt. In combinatie met rebirthing-sessies werkt dat heel goed. Natuurlijk is het niet mogelijk op die manier grote en complexe opstellingen te doen. Maar bij duidelijke en eenvoudige thema's of als aanvulling na een opstelling met representanten heeft deze werkmethode zijn nut bewezen. Hierbij is het belangrijk dat de cliënt zich goed kan invoelen en gedeeltelijk afstand kan nemen van de normale identificatie met zijn familie. Op deze manier wordt de werking van het wetend veld mogelijk.

Het enige dat we tot nu toe zeker weten, is dat het wetend veld bestaat. Het is een fenomeen dat bij iedere opstelling ontstaat en dat zelfs mogelijk is tijdens een voordracht, met onvoorbereide mensen die totaal geen ervaring hebben maar bereid zijn spontaan hun familie op te stellen. Dit heb ik bij iedere demonstratie-opstelling tijdens mijn voordrachten meegemaakt.
Wij kunnen tot nu toe niet verklaren hoe zoiets werkt. Hoe dan ook, het geeft mij een goed gevoel dat er nog iets bestaat dat zich aan iedere verklaring onttrekt. Dat er nog zoiets als magie in ons technische leven bestaat, iets dat we wel kunnen gebruiken maar dat we met ons verstand niet kunnen analyseren.

Pers:
'Een verhelderend boek over een indrukwekkende methode.'
Paravisie